Complete model answers to every question of the CBSE Class 10 Sanskrit Communicative (119) Sample Question Paper 2026-27, covering unseen comprehension, guided writing, applied grammar and textbook questions, matching the official marking scheme.

Who this guide is for Class 10 CBSE students and parents in Bavdhan, Pashan, Kothrud, Baner, Warje and Sus preparing for Board Exam 2027.
Class 10 Test Series start 1 Dec 2026

Feel The Real Exam Before The Real Exam

Want to practise full papers like this under exam conditions? Share your name and number and we will WhatsApp you the Class 10 Test Series details.

Quick Facts

PaperCBSE Class X Sanskrit Communicative (119) Sample Question Paper 2026-27, with marking scheme
Marks and time80 marks, 3 hours, 18 questions, all compulsory
Sectionsक Unseen (10), ख Creative writing (15), ग Applied grammar (25), घ Textbooks (30)
Pattern changeNone for 2026-27, as printed by CBSE
SourceOfficial CBSE sample paper and marking scheme, cbseacademic.nic.in
Enquire about the test seriesWhatsApp 7709585248 or support@edufestacademy.in

How To Use These Solutions

This is the complete CBSE Class 10 Sanskrit Communicative (119) Sample Question Paper 2026-27, answered in the order of the paper. The answers are in Sanskrit, with short notes in Hindi.

The marking scheme says its answers are indicative, and any other suitable answer earns marks. Use our answers to check yourself, then try the question in your own words.

Read the passages, shlokas and drama extract in the official PDF (linked at the end) first, and try each question yourself.

Section A (भाग क): Unseen Comprehension (Q1, 10 marks)

One unseen prose passage on courage and hard work, with one-word answers, full-sentence answers, a title and three 'as directed' questions.

  1. Q1.अ (2 marks).

    अपठित गद्यांश (साहस और श्रम): श्रम और साहस से योग्य फल मिलता है। जब व्यक्ति मन में लक्ष्य सोचकर धैर्यपूर्वक अपना कार्य करता है, तब उसे अवश्य सफलता मिलती है। इसीलिए कहा गया है 'साहसे श्रीः प्रतिष्ठिता'। जीवन में लाभ-हानि का विचार किए बिना परिश्रम करना चाहिए। साहसी विद्यार्थी सदा कर्मयोगी बनकर श्रेष्ठ पद को सुशोभित करते हैं। साहसी लोग सदा सन्मार्ग पर चलते हैं और राष्ट्रोन्नति में समर्थ होते हैं। साहस और श्रम दोनों का सामंजस्य अनिवार्य है। केवल भाग्य के भरोसे बैठने से सफलता एक स्वप्न रह जाती है। इसलिए आवश्यक है कि देश के भावी नागरिक छात्र साहसी और कर्तव्यनिष्ठ बनें। (अ) एकपदेन उत्तरत (केवल प्रश्नद्वयम्): (i) जीवने कयोः विचारं विना परिश्रमः करणीयः? (ii) राष्ट्रोन्नयने के जनाः समर्थाः भवन्ति? (iii) साहसे का प्रतिष्ठिता?

    (प्रत्येक उत्तर 1 अंक, कोई दो = 2 अंक)

    (i) लाभालाभयोः

    (ii) साहसिनः

    (iii) श्रीः

    Tip: एकपद उत्तर का अर्थ है एक ही शब्द में उत्तर। वाक्य नहीं लिखना है।

  2. Q1.आ (4 marks).

    पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवल प्रश्नद्वयम्): (i) अधुना का आवश्यकता अस्ति? (ii) के सम्यक् पदम् अलङ्कुर्वन्ति? (iii) श्रमस्य साहसस्य च कीदृशः फलितांशः प्राप्यते?

    (प्रत्येक उत्तर 2 अंक, कोई दो)

    (i) अधुना आवश्यकता अस्ति यद् देशस्य भाविनः नागरिकाः छात्राः साहसिनः कर्तव्यनिष्ठाश्च भवेयुः।

    (ii) साहसिनः विद्यार्थिनः सदैव कर्मयोगिनः भूत्वा सम्यक्पदम् अलङ्कुर्वन्ति।

    (iii) श्रमस्य साहसस्य च योग्यः फलितांशः प्राप्यते।

    Tip: पूर्णवाक्य में प्रश्न के शब्द दोहराते हुए क्रिया सहित पूरा वाक्य लिखिए।

  3. Q1.इ (1 mark).

    अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत।

    उत्तर: श्रमसाहसयोः महत्त्वम् (अथवा कोई अन्य उचित शीर्षक)

    Tip: शीर्षक छोटा हो और अनुच्छेद के मुख्य विचार को बताए। विद्यार्थी का उचित शीर्षक स्वीकार्य है।

  4. Q1.ई.i (1 mark).

    'एते एव जनाः राष्ट्रोन्नयने समर्थाः भवन्ति।' अत्र कर्तृपदं किम्?

    • कएते
    • खजनाः✓
    • गसमर्थाः
    • घभवन्ति

    उत्तर: (ख) जनाः

    कारण: 'भवन्ति' क्रिया है। उसे करने वाला, यानी कर्ता, 'जनाः' है।

  5. Q1.ई.ii (1 mark).

    'साहसिनः जनाः सर्वदा सन्मार्गम् अनुसरन्ति।' अस्मिन् वाक्ये किं क्रियापदं प्रयुक्तम्?

    • कसाहसिनः
    • खजनाः
    • गसन्मार्गम्
    • घअनुसरन्ति✓

    उत्तर: (घ) अनुसरन्ति

    कारण: 'अनुसरन्ति' (चलते हैं, अनुसरण करते हैं) वाक्य की क्रिया है।

  6. Q1.ई.iii (1 mark).

    'जनाः' इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम्?

    • कयोग्यः
    • खउपकारकः
    • गसाहसिनः✓
    • घप्रतिष्ठा

    उत्तर: (ग) साहसिनः

    कारण: 'साहसिनः' शब्द 'जनाः' (लोग) की विशेषता बताता है: साहसी लोग।

Section B (भाग ख): Creative Writing (Q2 to Q4, 15 marks)

A letter to complete with a word box (5), a picture description or paragraph (5), and a dialogue or story to complete (5). The marking scheme marks sentence correctness first, and gives partial marks for grammar slips.

  1. Q2 (5 marks).

    भवान् सुरेशः। संस्कृतसम्भाषणशिविरविषये स्वमित्रं प्रति लिखितं पत्रं

    मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दैः पूरयित्वा पुनः लिखत।
    मञ्जूषा: नमस्ते, अभ्यासम्, दिल्लीतः, प्रति, कुशली, अभिनयम्, मयि, आयोजितम्, वयम्, अभिन्नहृदयः
    रोहिणी सेक्टर 9,
    (i) ________
    तिथिः: ________
    प्रिय मित्र राकेश!
    सस्नेहं (ii) ________।
    अत्र सर्वगतं कुशलम्।
    मन्ये भवान् अपि (iii) ________ स्यात्।
    गतसप्ताहे अस्माकं विद्यालये संस्कृतसम्भाषणशिबिरम् (iv) ________ आसीत्।
    दश दिनानि यावत् वयं संस्कृतसम्भाषणस्य (v) ________ कृतवन्तः।
    एकस्याः लघुनाटिकायाः मञ्चनं (vi) ________ अकुर्म।
    अहं तु विदूषकस्य (vii) ________ कृतवान्।
    सर्वे जनाः हसित्वा वारं वारं करतलध्वनिम् अकुर्वन्।
    अहं तु इदानीं सर्वदा संस्कृतेन एव वदामि।
    मम शिक्षकः अपि (viii) ________ स्निह्यति।
    त्वम् अपि प्रयत्नं कुरु।
    नूनं यशस्वी भविष्यसि।
    पितरौ (ix) ________ मम प्रणामाञ्जलिं निवेदयतु।
    तव (x) ________,
    सुरेशः।
    रिक्त स्थानउत्तर
    (i)दिल्लीतः
    (ii)नमस्ते
    (iii)कुशली
    (iv)आयोजितम्
    (v)अभ्यासम्
    (vi)वयम्
    (vii)अभिनयम्
    (viii)मयि
    (ix)प्रति
    (x)अभिन्नहृदयः

    उत्तर (प्रत्येक ½ अंक, कुल 10 × ½ = 5):

  2. Q3 (5 marks).

    (अ) प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत (चित्र: सर्वोच्च न्यायालय का भवन; मञ्जूषा: सर्वोच्चन्यायालयः, मार्गदीपाः, कारयानानि, सम्मर्दः, वृक्षाः, राष्ट्रध्वजः, अधिवक्तारः, न्यायार्थम्, अभियाचना, निर्णयः, भारतदेशस्य, जनाः)
    अथवा
    (आ) मञ्जूषा-प्रदत्तशब्दानां साहाय्येन 'वृक्षाणां महत्त्वम्' इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत। (मञ्जूषा: प्रकृतेः शोभा, पर्यावरणस्य, रक्षकाः, यच्छन्ति, प्राणवायुम्, औषधम्, काष्ठम्, फलानि, पुष्पाणि, मेघवर्षणे, सहायकाः, छायाम्, विहगानाम्, आश्रयस्थलम्)

    अंक योजना: 5 × 1 = 5। यहाँ केवल वाक्यशुद्धि देखी जाती है। इस प्रश्न का मुख्य उद्देश्य वाक्यरचना है। वाक्य लंबा हो या छोटा, यह महत्त्वपूर्ण नहीं। प्रत्येक वाक्य में आधा अंक भाव के लिए और आधा व्याकरण की शुद्धता के लिए है। मञ्जूषा के शब्दों का प्रयोग करना अनिवार्य नहीं है।

    नमूना (अ), शिक्षक द्वारा लिखित:

    १. अयं भारतदेशस्य सर्वोच्चन्यायालयः अस्ति।

    २. अत्र अधिवक्तारः न्यायार्थम् आगच्छन्ति।

    ३. जनाः अभियाचनां कुर्वन्ति।

    ४. परितः वृक्षाः सन्ति।

    ५. अत्र राष्ट्रध्वजः शोभते।

    नमूना (आ), शिक्षक द्वारा लिखित:

    वृक्षाः प्रकृतेः शोभा सन्ति। ते पर्यावरणस्य रक्षकाः भवन्ति। वृक्षाः प्राणवायुम् औषधं काष्ठं फलानि पुष्पाणि च यच्छन्ति। ते मेघवर्षणे सहायकाः सन्ति। वृक्षाः छायां ददति, विहगानाम् आश्रयस्थलं च भवन्ति।

    Tip: पाँच छोटे, शुद्ध वाक्य लिखिए। 'अस्ति', 'सन्ति', 'करोति' जैसी सरल क्रियाओं का प्रयोग कीजिए।

  3. Q4.अ (5 marks).

    मञ्जूषाप्रदत्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा संवादं पुनः लिखत।
    एकदा कोऽपि अहङ्कारी विद्वान् नागरिकः नौकया नदीपारं गच्छति स्म।
    सः आकाशं पश्यति, नाविकं च पृच्छति -
    नागरिकः: भो नाविक! नक्षत्रविद्यां जानासि किम्?
    नाविकः: (i) ________।
    नागरिकः: (हसन्) भो मूर्ख! तव जीवनस्य चतुर्थांशः नष्टः।
    त्वं गणितं पठितवान् किम्?
    नाविकः: (ii) ________।
    नागरिकः: एवं वा? तर्हि तव जीवनस्य अर्धं व्यर्थं जातम्।
    (वृक्षपङ्क्तीः दृष्ट्वा) किं त्वं वृक्षविज्ञानं जानासि?
    नाविकः: (iii) ________।
    नागरिकः: हा हन्त! तव जीवनस्य त्रिचतुर्थांशः भागः व्यर्थं गतः।
    नाविकः: (iv) ________।
    नागरिकः: भोः! एषा नौका तु दोलायते।
    अत्र जलमपि प्रविशति।
    किं करोमि? अहं तु तरणं न जानामि।
    नाविकः: (v) ________।
    मञ्जूषा:
    १. महोदय! अहं केवलं गणनाम् एव जानामि, न तु सम्पूर्णां गणितम्।
    २. अहं कथं वृक्षविज्ञानं जानीयाम्? अहं तु नौकां चालयित्वा स्वोदरं पूरयामि।
    ३. तरणं न जानाति भवान्? तर्हि नूनं भवतः तु सम्पूर्णमेव जीवनमेव नष्टम्।
    ४. पश्यतु पश्यतु, प्रबलः वायुप्रकोपः उत्पन्नः।
    अहं तु जले कूर्दित्वा तरामि।
    ५. अहं न जानामि महोदय! परम् अहं प्रतिदिनं तारकाणि दृष्ट्वा नमामि।
    रिक्त स्थानउत्तर
    (i)अहं न जानामि महोदय! परम् अहं प्रतिदिनं तारकाणि दृष्ट्वा नमामि।
    (ii)महोदय! अहं केवलं गणनाम् एव जानामि, न तु सम्पूर्णां गणितम्।
    (iii)अहं कथं वृक्षविज्ञानं जानीयाम्? अहं तु नौकां चालयित्वा स्वोदरं पूरयामि।
    (iv)पश्यतु पश्यतु, प्रबलः वायुप्रकोपः उत्पन्नः। अहं तु जले कूर्दित्वा तरामि।
    (v)तरणं न जानाति भवान्? तर्हि नूनं भवतः तु सम्पूर्णमेव जीवनमेव नष्टम्।

    (अ) संवादपूर्तिः (प्रत्येक 1 अंक):

  4. Q4.आ (5 marks).

    कथापूर्तिः (प्रत्येक रिक्त स्थान ½ अंक, 10 × ½ = 5)।

    एकदा केचन शिष्याः (i) ____ कुर्वन्ति स्म।
    तदैव एकः गजः महता वेगेन तस्मिन् (ii) ____ आगच्छत्।
    गजस्य उपरि उपविष्टः (iii) ____ उच्चस्वरेण पुनः पुनः घोषयति स्म - अपसरन्तु, अपसरन्तु इति।
    सर्वे (iv) ____ धावितवन्तः।
    यथा सर्वेषु वस्तुषु (v) ____ अस्ति तथा गजे अपि अस्ति इति विचिन्त्य एकः शिष्यः तत्रैव (vi) ____।
    तावति काले गजः तं स्वशुण्डेन गृहीत्वा दूरे क्षिप्तवान्।
    शिष्याः मूर्च्छितं तं गुरुकुलम् अनयन्।
    (vii) ____ तं गुरुः अपृच्छत् - 'वत्स! त्वम् एवं किमर्थम् अकरोः इति।'
    शिष्यः (viii) ____ -
    'गुरुवर्य! भवद्भिः एव शिक्षितम् यत् ईश्वरः सर्वेषु अस्ति, अतः अहं गजे अपि (ix) ____ मत्वा तत्र अतिष्ठम् इति।'
    गुरुः उक्तवान् - 'वत्स! यथा गजे तथैव हस्तिपके अपि ईश्वरः इति त्वया (x) ____ न चिन्तितम् इति।'
    रिक्त स्थानउत्तर
    (i)भिक्षाटनं
    (ii)मार्गे
    (iii)हस्तिपकः
    (iv)शिष्याः
    (v)ईश्वरः
    (vi)स्थितवान्
    (vii)लब्धसंज्ञं
    (viii)अवदत्
    (ix)ईश्वरं
    (x)कथं

    उत्तर (प्रत्येक ½ अंक):

Section C (भाग ग): Applied Grammar (Q5 to Q11, 25 marks)

Sandhi, samasa, pratyaya, voice, time, indeclinables and error correction. Samasa, pratyaya and error correction are multiple choice, and the answers are shown with a short reason.

  1. Q5 (4 marks).

    (अ) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत: (i) व्ययतः वृद्धिमायाति क्षयमायाति सं + चयात्। (ii) पुष्पाणां समृद्धिः सुगन्धिः + च मनोहरः। (iii) विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः। (iv) समाः द्वादश पर्जन्यस्तत् राष्ट्रं नाभिवर्षति।
    अथवा
    (आ) (i) स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते। (ii) अग्निः + इव दहति माम् अयं शोकः। (iii) स विवेकः इति ईरितः। (iv) काकात् + अन्यः को भवितुम् अर्हति।

    भागउत्तरनियम
    (अ)(i) सं + चयात्सञ्चयात्व्यञ्जन सन्धि: म् का ञ्
    (अ)(ii) सुगन्धिः + चसुगन्धिश्चविसर्ग सन्धि: विसर्ग का श्
    (अ)(iii) लोकेऽस्मिन्लोके + अस्मिन्पूर्वरूप सन्धि: ए के बाद अ का अवग्रह
    (अ)(iv) पर्जन्यस्तत्पर्जन्यः + तत्विसर्ग सन्धि: विसर्ग का स्
    (आ)(i) चैवच + एववृद्धि सन्धि: अ + ए = ऐ
    (आ)(ii) अग्निः + इवअग्निरिवविसर्ग सन्धि: विसर्ग का र्
    (आ)(iii) स विवेकःसः + विवेकः'सः' के विसर्ग का लोप (अ को छोड़कर किसी भी वर्ण के पहले)
    (आ)(iv) काकादन्यःकाकात् + अन्यःव्यञ्जन सन्धि: त् का द्, फिर स्वर से मेल

    उत्तर (प्रत्येक 1 अंक):

  2. Q6.i (1 mark).

    'यथोचितं क्रियताम्' इति राजादेशं श्रुत्वा सर्वे कपयः अचिन्तयन्। रेखांकित 'यथोचितम्' का विग्रह:

    • कअनतिक्रम्य यथा
    • खउचितेन सह
    • गउचितम् अनतिक्रम्य✓
    • घउचितस्य योग्यम्

    उत्तर: (ग) उचितम् अनतिक्रम्य

    कारण: 'यथा' अव्ययीभाव समास में अतिक्रमण न करने का अर्थ देता है: उचित का उल्लंघन किए बिना।

  3. Q6.ii (1 mark).

    लोके चक्षुर्दानं दुष्करमेव। रेखांकित 'चक्षुर्दानम्' का विग्रह:

    • कचक्षुषः दानम्✓
    • खचक्षुसे दानम्
    • गचक्षुसा दानम्
    • घचक्षुसि दानम्

    उत्तर: (क) चक्षुषः दानम्

    कारण: षष्ठी तत्पुरुष समास: आँख का दान।

  4. Q6.iii (1 mark).

    प्रच्छन्नभाग्यस्य भार्या परद्रव्ये न आसक्ता आसीत्। रेखांकित 'न आसक्ता' का समस्त पद:

    • कनासक्ता
    • खअनासक्ता✓
    • गसशक्ता
    • घअशक्ता

    उत्तर: (ख) अनासक्ता

    कारण: नञ् तत्पुरुष समास: न + आसक्ता = अनासक्ता (स्वर से पहले 'अन्')।

  5. Q6.iv (1 mark).

    ततः प्रविशतः व्यासश्च नारदश्च। रेखांकित पद का समस्त रूप:

    • कव्यासश्चनारदः
    • खव्यासनारदः
    • गनारदाव्यासौ
    • घव्यासनारदौ✓

    उत्तर: (घ) व्यासनारदौ

    कारण: द्वन्द्व समास: दो नामों का समास द्विवचन में होता है: व्यासनारदौ।

  6. Q7.i (1 mark).

    'ईटा' हि यस्यास्ति पुरी प्रधाना। रेखांकित 'प्रधाना' का प्रकृति-प्रत्यय:

    • कप्रधान + तव्यत्
    • खप्रधान + टाप्✓
    • गप्रधान + ङीप्
    • घप्रधान + ठक्

    उत्तर: (ख) प्रधान + टाप्

    कारण: स्त्रीलिंग रूप के लिए 'टाप्' (आ) लगता है: प्रधान + टाप् = प्रधाना।

  7. Q7.ii (1 mark).

    विद्वांसः एव लोकेस्मिन् चक्षुस् + मतुप् प्रकीर्तिताः। सही रूप:

    • कचक्षुश्मान्
    • खचक्षुष्मान्
    • गचक्षुस्मन्तः
    • घचक्षुष्मन्तः✓

    उत्तर: (घ) चक्षुष्मन्तः

    कारण: चक्षुस् + मतुप् = चक्षुष्मत्; प्रथमा बहुवचन में 'चक्षुष्मन्तः'।

  8. Q7.iii (1 mark).

    राज्ञः दानशील + तल् आकर्ण्य जनाः तत्र आगताः। सही रूप:

    • कदानशीलताम्✓
    • खदानशीलता
    • गदानशीलतायै
    • घदानशीलतया

    उत्तर: (क) दानशीलताम्

    कारण: 'तल्' से भाववाचक शब्द बनता है: दानशील + तल् = दानशीलता। यहाँ वाक्य में कर्म होने से द्वितीया में 'दानशीलताम्' आएगा।

  9. Q7.iv (1 mark).

    अरुणाचले अनेकानि दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति। रेखांकित 'दर्शनीयानि' का प्रकृति-प्रत्यय:

    • कदृश् + टाप्
    • खदृश् + तल्
    • गदृश् + अनीयर्✓
    • घदृश् + मतुप्

    उत्तर: (ग) दृश् + अनीयर्

    कारण: 'देखने योग्य' के अर्थ में कृत् प्रत्यय 'अनीयर्' लगता है: दृश् + अनीयर् = दर्शनीय।

  10. Q8 (3 marks).

    (अ) वाच्यानुसारं

    मञ्जूषायाः उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा संवादं पुनः लिखत।
    मञ्जूषा: क्रियते, मया, भवान्
    राकेशः - प्रातः काले (i) ______ किं करोति?
    राघवः - प्रातःकाले मया पाठः स्मर्यते।
    राकेशः - किं भवान् भ्रमणाय न गच्छति?
    राघवः - अहम् अस्वस्थः अस्मि, अतः (ii) ______ भ्रमणाय न गम्यते।
    राकेशः - किं भवान् नित्यं व्यायामम् अपि करोति?
    राघवः - आम्! मया नित्यं व्यायामः (iii) ______।
    अथवा
    (आ) वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि पुनः लिखत: (i) अहं तुभ्यं गदां शक्तिं च (दा) ______।
    (ii) ______ (अस्मद्) शीतले जले तिष्ठामि।
    (iii) अहम् ______ (आचार्य) पृच्छामि।
    भागउत्तर
    (अ)(i)भवान्
    (अ)(ii)मया
    (अ)(iii)क्रियते
    (आ)(i)ददामि
    (आ)(ii)अहम्
    (आ)(iii)आचार्यम्

    उत्तर (प्रत्येक 1 अंक):

  11. Q9 (3 marks).

    कालबोधकशब्दैः अधोलिखित-दिनचर्यां पूरयत: (i) वैदिकः मध्याह्ने ______ (12:30) वादने पुस्तकालयं गच्छति।
    (ii) पृषा रात्रौ ______ (8:45) वादनपर्यन्तं गृहपाठं लिखति।
    (iii) अहं प्रातः ______ (5:15) वादने धावामि।
    समयसंस्कृत में
    (i) 12:30सार्ध-द्वादशवादने
    (ii) 8:45पादोन-नववादनपर्यन्तम्
    (iii) 5:15सपाद-पञ्चवादने

    उत्तर (प्रत्येक 1 अंक):

  12. Q10 (4 marks).

    मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत (मञ्जूषा: इति, यत्, च, इव): (i) मेषः ______ पश्यति तत् खादति।
    (ii) अग्निः ______ दहति माम् अयं शोकः।
    (iii) शक्रः अवदत् - 'शतयोजनपर्यन्तं शैलानां पारं च द्रष्टुं समर्थः भव ______'।
    (iv) केचिद् दग्धाः, केचिद् अर्धदग्धाः, केचन ______ पञ्चत्वं गताः।

    उत्तर (प्रत्येक 1 अंक):

    (i) यत्

    (ii) इव

    (iii) इति

    (iv) च

    Tip: यत् = जो/जो कुछ, इव = के समान, इति = ऐसा (वचन के अंत में), च = और। वाक्य का अर्थ पढ़कर शब्द चुनिए।

  13. Q11.i (1 mark).

    अशुद्ध पद सुधारिए: मनः दुर्निग्रहः चलं भवति।

    • कदुर्निग्रहम्✓
    • खदुर्निग्रहाः
    • गदुर्निग्रहो
    • घदुर्निग्रहा

    उत्तर: (क) दुर्निग्रहम्

    कारण: 'मनः' नपुंसकलिंग है, इसलिए विशेषण 'दुर्निग्रहम्' होगा।

  14. Q11.ii (1 mark).

    अशुद्ध पद सुधारिए: पिता पुत्राय महत् विद्याधनं यच्छन्ति।

    • कयच्छतः
    • खयच्छामि
    • गयच्छसि
    • घयच्छति✓

    उत्तर: (घ) यच्छति

    कारण: कर्ता 'पिता' एकवचन है, इसलिए क्रिया 'यच्छति' होगी।

  15. Q11.iii (1 mark).

    अशुद्ध पद सुधारिए: वत्स! त्वं किमर्थम् इदं दिव्यं चक्रं वाञ्छति?

    • कवाञ्छामः
    • खवाञ्छामि
    • गवाञ्छसि✓
    • घवाञ्छन्ति

    उत्तर: (ग) वाञ्छसि

    कारण: 'त्वम्' (मध्यम पुरुष, एकवचन) के साथ 'वाञ्छसि' आता है।

Section D (भाग घ): Textbooks (Q12 to Q18, 30 marks)

A prose passage, a verse and a drama extract (5 marks each), then question making (5), anvaya or bhavartha (2), meaning in context (4) and story completion (4).

  1. Q12 (5 marks).

    गद्यांश: ('प्रच्छन्नभाग्यः' की कथा) अथ व्रजन्तौ तौ गर्तसङ्कुले मार्गे क्रीडन्तः कांश्चित् बालकान् प्रेक्ष्य अवदताम् - भो भो बालकाः! कथमत्र नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीडथ? यदि कश्चित् गर्ते पतेत् तर्हि स विकलाङ्गो भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्। तच्छ्रुत्वा तेषु कश्चित् उद्दण्डः बालकः उवाच - अयि भो! यद्येवं तर्हि कथं भवन्तौ सुपथं परित्यज्य अनेन कुपथेन गन्तुं प्रवृत्तौ? अपि इदं श्रेयस्करम्? अनेन वचसा प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः अचिन्तयत् - 'किम् इदं वचनं विशेषेण माम् एव लक्ष्यीकरोति? अहो! कुमार्गम् आश्रित्य मम कीदृशी इयं क्लेशपरम्परा। गुरुपदेशेन इव अनेन बालवचसा मम चक्षुषी समुन्मीलिते। अद्य आरभ्य पापपथं त्यजामि इति विचिन्त्य मित्रं दुष्टबुद्धिम् अवदत् - सखे! यदि मां मित्रस्थाने परिगणयसि, तर्हि साधुजनगर्हितम् इमं पन्थानं त्यजतु भवान्।' दुष्टबुद्धिः तु तस्य सद्वचनानि तिरस्कृत्य ग्रामाभिमुखं प्राचलत्। प्रच्छन्नभाग्यः तु समुपजातविवेकः विवेकः स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। I. एकपदेन उत्तरत (प्रश्नद्वयम्): (i) प्रतिहतान्तःकरणः कः आसीत्? (ii) समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः कुत्र प्रतिनिवृत्तः? (iii) कीदृशः बालकः उवाच? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (प्रश्नद्वयम्): (i) समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः किम् अकरोत्? (ii) अथ व्रजन्तौ तौ मार्गे क्रीडतः बालकान् दृष्ट्वा किम् अवदताम्? (iii) प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः किम् अचिन्तयत्? III. (अ) (i) 'अद्य आरभ्य पापपथं त्यज्यामि।' अत्र किं क्रियापदम् अस्ति? (ii) 'दुष्टबुद्धिः तु तस्य सद्वचनानि तिरस्कृत्य ग्रामाभिमुखं प्राचलत्।' अत्र कर्तृपदं किम्?
    अथवा
    (आ) (i) 'दुर्वचनानि' इत्यस्य किं पर्यायपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्? (ii) 'उद्दण्डः' इत्यस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।

    I. एकपदेन उत्तरत (प्रत्येक ½, कोई दो = 1 अंक):

    (i) प्रच्छन्नभाग्यः

    (ii) स्वगृहम्

    (iii) उद्दण्डः

    II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (प्रत्येक 1, कोई दो = 2 अंक):

    (i) समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः।

    (ii) अथ व्रजन्तौ तौ मार्गे क्रीडतः बालकान् दृष्ट्वा अवदताम् - यदि कश्चित् गर्ते पतेत् तर्हि स विकलाङ्गो भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्।

    (iii) प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः अचिन्तयत् - 'किम् इदं वचनं विशेषेण माम् एव लक्ष्यीकरोति? अहो! कुमार्गम् आश्रित्य मम कीदृशी इयं क्लेशपरम्परा। गुरुपदेशेन इव अनेन बालवचसा मम चक्षुषी समुन्मीलिते।'

    III. निर्देशानुसारम् (प्रत्येक 1, 2 अंक):

    (अ) (i) त्यज्यामि (ii) दुष्टबुद्धिः

    (आ) (i) सद्वचनानि (ii) बालकः

    Tip: प्रश्न में जो पूछा है, उत्तर उसी शब्द-रूप में दीजिए। 'किम्' प्रश्न में क्रिया या कर्म चाहिए, 'कः' प्रश्न में कर्ता।

  2. Q13 (5 marks).

    पद्यांश: शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्। कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥ विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः। अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुर्नामनी मते॥ I. एकपदेन उत्तरत (प्रश्नद्वयम्): (i) नरः कीदृशं वेगं सोढुं शक्नोति? (ii) सुखी नरः कस्मात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति? (iii) के एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (प्रश्नद्वयम्): (i) कीदृशः नरः सुखी भवति? (ii) के चक्षुर्नामनी मते? (iii) विद्वांसः कुत्र चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः? III. (अ) (i) 'शक्नोति इह एव यः सोढुम्।' अत्र क्रियापदं किम्? (ii) 'मूर्खाः' इत्यस्य किं विलोमपदं पद्ये प्रयुक्तम्?
    अथवा
    (आ) (i) 'दुःखी' शब्दस्य कः विलोमः प्रयुक्तः? (ii) 'मुखे' इत्यस्य पर्यायपदं लिखत।

    I. एकपदेन उत्तरत (प्रत्येक ½, कोई दो = 1 अंक):

    (i) कामक्रोधोद्भवम्

    (ii) शरीरविमोक्षणात्

    (iii) विद्वांसः

    II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (प्रत्येक 1, कोई दो = 2 अंक):

    (i) यः शरीरविमोक्षणात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति सः सुखी नरः भवति।

    (ii) अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुर्नामनी मते।

    (iii) विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।

    III. निर्देशानुसारम् (प्रत्येक 1, 2 अंक):

    (अ) (i) शक्नोति (ii) विद्वांसः

    (आ) (i) सुखी (ii) वदने

    Tip: श्लोक का भाव: जो मनुष्य शरीर छूटने से पहले काम और क्रोध से उठे आवेग को सह सकता है, वही योगी और सुखी है। विद्वान ही सच्चे नेत्र वाले हैं।

  3. Q14 (5 marks).

    नाट्यांश (अरुणाचल प्रदेश पर सभा): सभागारः। मञ्चे विद्यालयस्य प्रधानाचार्यः, प्रदेशस्य पर्यटनाधिकारी केचित् अध्यापकाः च उपविष्टाः सन्ति। पर्यटनाधिकारी - (ध्वनिविस्तारकयन्त्रस्य समीपम् आगत्य) प्रियच्छात्राः! अभिनन्दनं भवताम्। अस्मिन् प्रदेशे प्रसीदामि यत् भवन्तः अस्य रम्यस्य प्रदेशस्य विषये ज्ञातुम् अति उत्सुकाः। एतदर्थं स्थलानां दर्शनाय प्रबन्धः अपि वर्तते, परन्तु सम्प्रति प्रश्नोत्तरमाध्यमेन भवतां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छामि। प्रथमं तु अहम् एव एकं प्रश्नं पृच्छामि। अस्य प्रदेशस्य नाम 'अरुणाचलः' कथं जातम्? अनुमीयताम्। हिमांशुः - अहं चिन्तयामि यत् 'अरुणः' तु सूर्यस्य पर्यायः। अस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं प्रदेशं स्पृशति। अतः अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः। I. एकपदेन (प्रश्नद्वयम्): (i) अरुणः कस्य पर्यायः? (ii) प्रधानाचार्यः कुत्र उपविष्टः आसीत्? (iii) सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमं कं प्रदेशं स्पृशति? II. पूर्णवाक्येन (प्रश्नद्वयम्): (i) पर्यटनाधिकारी किमर्थं प्रसीदति? (ii) पर्यटनाधिकारी केन छात्राणां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छति? (iii) हिमांशुः किम् उत्तरं यच्छति? III. (अ) (i) 'स्पृशति' इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम्? (ii) 'ज्ञातुम् इच्छाम' इत्यर्थे किं पदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्?
    अथवा
    (आ) (i) 'रम्यस्य प्रदेशस्य' इत्यनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्? (ii) 'प्रथमं तु अहम् एव एकं प्रश्नं पृच्छामि।' अत्र क्रियापदं किम्?

    I. एकपदेन उत्तरत (प्रत्येक ½, कोई दो = 1 अंक):

    (i) सूर्यस्य

    (ii) मञ्चे

    (iii) अरुणाचलप्रदेशम्

    II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (प्रत्येक 1, कोई दो = 2 अंक):

    (i) पर्यटनाधिकारी प्रसीदति यतः छात्राः अस्य अरुणाचलप्रदेशस्य विषये ज्ञातुम् अति उत्सुकाः सन्ति।

    (ii) पर्यटनाधिकारी प्रश्नोत्तरमाध्यमेन छात्राणां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छति।

    (iii) हिमांशुः उत्तरति यत् अहं चिन्तयामि यत् 'अरुणः' तु सूर्यस्य पर्यायः। अस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं प्रदेशं स्पृशति। अतः अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः।

    III. निर्देशानुसारम् (प्रत्येक 1, 2 अंक):

    (अ) (i) प्रकाशः (ii) जिज्ञासाम्

    (आ) (i) प्रदेशस्य (ii) पृच्छामि

    Tip: कर्ता वह है जो क्रिया करता है। 'स्पृशति' (छूता है) की क्रिया सूर्य का 'प्रकाशः' करता है।

  4. Q15 (5 marks).

    रेखाङ्कित-पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: (i) मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति। (ii) हंसः वर्षर्तौ तु मानसं पलायसे। (iii) ज्वलन् मेषः अश्वशालां प्रविशति। (iv) कामस्य नाशाय इन्द्रियाणि वशे करणीयानि। (v) राजा वैद्यान् आहूय अश्वरक्षार्थम् अपृच्छत्।

    उत्तर (प्रत्येक 1 अंक):

    (i) कीदृशी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति?

    (ii) हंसः कदा / कस्मिन् तु मानसं पलायसे?

    (iii) ज्वलन् मेषः कुत्र / कां प्रविशति?

    (iv) कामस्य नाशाय कानि वशे करणीयानि?

    (v) राजा कान् आहूय अश्वरक्षार्थम् अपृच्छत्?

    Tip: रेखांकित पद के स्थान पर प्रश्नवाचक शब्द रखिए: गुण के लिए 'कीदृशी / कीदृशः', स्थान के लिए 'कुत्र', समय के लिए 'कदा', वस्तु (नपुंसक बहुवचन) के लिए 'कानि', व्यक्ति (पुल्लिंग बहुवचन कर्म) के लिए 'कान्'।

  5. Q16 (2 marks).

    (अ)

    मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित-श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत: श्लोक: काकस्य गात्रं यदि काञ्चनस्य माणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे।
    एकैकपक्षे ग्रथितं मणीनां तथापि काको न तु राजहंसः॥ अन्वयः - यदि काकस्य (i) ____ काञ्चनस्य, यदि चञ्चुदेशे (ii) ____, एकैकपक्षे मणीनाम् (iii) ____ तथापि (सः) काकः (एव) न तु (iv) ____।
    (मञ्जूषा: ग्रथितम्, गात्रम्, राजहंसः, माणिक्यरत्नम्)
    अथवा
    (आ) भावार्थपूर्तिः: श्लोक: माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः।
    धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः॥ भावार्थः - (i) ____ वर्णोच्चारणम्, (ii) ____ स्पष्टतया उच्चारणं, पदानां पृथक्तया (iii) ____, धैर्यम्, स्वरलयादिप्रदर्शने (आत्मविश्वासः) एते षट् श्रेष्ठानां (iv) ____ गुणाः सन्ति।
    (मञ्जूषा: पाठकानाम्, अक्षराणाम्, कोमलतया, उच्चारणम्)

    उत्तर (प्रत्येक ½ अंक, 4 × ½ = 2):

    (अ) अन्वयः: यदि काकस्य (i) गात्रं काञ्चनस्य, यदि चञ्चुदेशे (ii) माणिक्यरत्नम्, एकैकपक्षे मणीनाम् (iii) ग्रथितं तथापि (सः) काकः (एव) न तु (iv) राजहंसः।

    (आ) भावार्थः: (i) कोमलतया वर्णोच्चारणम्, (ii) अक्षराणां स्पष्टतया उच्चारणं, पदानां पृथक्तया (iii) उच्चारणम्, धैर्यम्, स्वरलयादिप्रदर्शने (आत्मविश्वासः) एते षट् श्रेष्ठानां (iv) पाठकानां गुणाः सन्ति।

    Tip: श्लोक का भाव: काक का शरीर सोने का हो और चोंच में माणिक्य हो, तब भी वह काक ही रहता है, राजहंस नहीं बनता।

  6. Q17.i (1 mark).

    सर्वद सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात्। रेखांकित 'सर्वद' का उचित अर्थ:

    • कसर्वं वदति इति
    • खसर्वाधिका
    • गसर्वं ददाति इति✓
    • घयदा-कदा

    उत्तर: (ग) सर्वं ददाति इति

    कारण: 'सर्वद' = सर्व + द (देने वाला): जो सब कुछ देता है।

  7. Q17.ii (1 mark).

    मेषः महानसं प्रविश्य यत् पश्यति तद् भक्षयति। रेखांकित 'महानसम्' का अर्थ:

    • कहयशालाम्
    • खमन्दिरम्
    • गयज्ञशालाम्
    • घपाकशालाम्✓

    उत्तर: (घ) पाकशालाम्

    कारण: 'महानस' का अर्थ रसोईघर (पाकशाला) है।

  8. Q17.iii (1 mark).

    आपत्काले सरांसि त्यक्त्वा दूरं व्रजसि। रेखांकित 'व्रजसि' का अर्थ:

    • कवदसि
    • खगच्छसि✓
    • गभजसि
    • घनमसि

    उत्तर: (ख) गच्छसि

    कारण: 'व्रज्' धातु का अर्थ जाना है, इसलिए 'व्रजसि' = गच्छसि।

  9. Q17.iv (1 mark).

    क्रोधाद् भवति सम्मोहः। रेखांकित 'सम्मोहः' का अर्थ:

    • कउद्विग्नता✓
    • खनिर्धनता
    • गएकाग्रता
    • घचञ्चलता

    उत्तर: (क) उद्विग्नता

    कारण: यहाँ 'सम्मोह' का अर्थ मन की घबराहट या भ्रम, यानी उद्विग्नता है।

  10. Q18 (4 marks).

    मञ्जूषासहायतया रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखित-कथाम् उत्तरपुस्तिकायां लिखत (मञ्जूषा: देवाधिपतिः, न्यूनताम्, अङ्गानि, पर्वतानाम्, शिवीनाम्, जनाः, नेत्रहीनयाचकस्य, नेत्रद्वयम्): पूर्वं बोधिसत्त्वः (i) ____ राजा अभवत्।
    सः बाल्यकालात् एव दानशीलः वृद्धोपसेवी च आसीत्।
    सः नगरस्य समन्ततः दानशालाः अकारयत्।
    तत्र देशान्तरेभ्यः अपि (ii) ____ आगत्य दानं प्राप्य सन्तुष्टाः अभवन्।
    याचकानां सङ्ख्या च क्रमशः (iii) ____ गता।
    एतत् दृष्ट्वा राजा चिन्तितः अभवत्।
    सः शरीरस्य (iv) ____ अपि दातुम् उद्यतः अभवत्।
    एतत् ज्ञात्वा (v) ____ शक्रः तस्य परीक्षणं कर्तुं (vi) ____ रूपं धृत्वा तस्य सम्मुखे आगच्छत्।
    सः च राजा स्वस्य नेत्रम् एकैकशः नेत्रद्वयमपि तस्य कृते अयच्छत्।
    इन्द्रः प्रीतः भूत्वा तस्मै (vii) ____ अयच्छत्।
    येन सः (viii) ____ पारम् अपि द्रष्टुं समर्थः स्यात्।
    तथा कृत्वा शक्रः अन्तर्हितः अभवत्।
    रिक्त स्थानउत्तर
    (i)शिवीनाम्
    (ii)जनाः
    (iii)न्यूनताम्
    (iv)अङ्गानि
    (v)देवाधिपतिः
    (vi)नेत्रहीनयाचकस्य
    (vii)नेत्रद्वयम्
    (viii)पर्वतानाम्

    उत्तर (प्रत्येक ½ अंक, 8 × ½ = 4):

Five Answer-Writing Habits That Earn Marks In Sanskrit

  1. 1. Answer exactly as asked. One word for 'ekapadena', a full sentence for 'purnavakyena'. Do not write more than the number of answers asked.
  2. 2. Fill blanks by meaning and form. Read the whole sentence, pick the word from the box that fits the meaning, then check that its case and number match.
  3. 3. Keep sentences short. In writing questions, short correct sentences earn more than long sentences with errors.
  4. 4. Learn grammar with one example each. For sandhi, samasa and pratyaya, keep a rule and a standard example. Most of the 25 marks are on these.
  5. 5. Check visarga and matras. A missing visarga or a wrong matra changes the word. Spend two minutes at the end checking.

More On The 2026-27 Sanskrit Communicative Paper

Where This Paper Comes From

Everything here is based on the Sample Question Paper and Marking Scheme for Class X (2026-27), Sanskrit Communicative (119), published by the Central Board of Secondary Education on cbseacademic.nic.in. Marks and the paper design are as printed by CBSE.

The tagging of each question to a chapter or skill is our own reading as teachers. Some questions use ideas from more than one chapter, so another teacher may tag one or two questions differently.

Ready To Try A Full Paper Under Exam Conditions?

Reading a solution is not the same as writing the paper in the exam hall. Use chapter-wise tests to find your weak chapter, then full mock tests in the real board pattern.

Two Class 10 Test Series At EduFest, Bavdhan, Pune

EduFest Junior Academy runs two separate series for Board Exam 2027, both starting 1 Dec 2026, for CBSE and Maharashtra State Board (SSC) students.

The Topic-Wise Test Series gives 10 chapter-wise Mathematics tests per board (Science is coming soon), with concept clarity first, real board-pattern papers, a separate answer key and chapter-wise weak-area diagnosis. Price is available on WhatsApp.

The Full Mock Test Series gives 3 full mock tests per board in real board paper pattern with an answer key, for Rs 4,000 per board. Take them at D-402 Dnyan Manjula, Bavdhan, or by postal delivery across India. WhatsApp 7709585248 or write to support@edufestacademy.in to enquire.

Frequently Asked Questions

The answers follow the official CBSE marking scheme. The reasons, tips and model writing pieces are written by EduFest teachers.

There are 18 questions for 80 marks in 3 hours, in four sections: Unseen comprehension, Creative writing, Applied grammar and Textbooks.

See our analysis of the paper with marks and a 4-week study plan: /blog/Boards/cbse-class-10-sanskrit-communicative-sample-paper-2026-27-analysis-study-plan.

No. The question paper writes Mukesh and Manoj while the marking scheme's completed letter has Suresh and Rakesh. The blanks and their answers are the same, so use the words from the box.

The EduFest Full Mock Test Series has 3 full mock tests per board in the real board pattern (Rs 4,000 per board). WhatsApp 7709585248.
Class 10 Topic-Wise Test Series and Full Mock Test Series for Board Exam 2027 start 1 Dec 2026: 10 chapter-wise Maths tests per board, then 3 full mocks per board, for CBSE and Maharashtra SSC. At our Bavdhan institute or by post across India. WhatsApp 7709585248.
Class 10 Test Series start 1 Dec 2026

Feel The Real Exam Before The Real Exam

Want to practise full papers like this under exam conditions? Share your name and number and we will WhatsApp you the Class 10 Test Series details.

Team EduFest

EduFest Junior Academy — educators helping Class 5–10 students in Bavdhan, Pune build subject confidence through small-batch offline tuition and Olympiad preparation.